Haryana Board (HBSE) Class 10 Sanskrit Pre Board Question Paper 2025 Answer Key
HBSE Class 10 Sanskrit Pre-Board Question Paper 2025 Answer Key
खण्ड – क (अपठित अवबोधनम्)
1. अधोलिखित अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्ण वाक्येन लिखत – (10 अंक)
अस्मिन् संसारे बहूनि धनानि सन्ति। तेषु विद्याधनं सर्वश्रेष्ठ धनम् अस्ति। इदं धनं चौराः चोरयितुं समर्थाः न सन्ति। राजा हर्तुं न प्रभवति। भ्रातरः भाजयितुं न योग्याः। जनाः यथा यथा धनं व्ययन्ति तथा तथा धनं अल्पतरं भवति। किन्तु विद्याधन यथा यथा व्यते तथा तथा प्रतिदिनं वर्धते। अतः विद्याधनं सर्वधनं प्रधानं कथ्यते। विद्यारहितः पशुना तुल्यः जनः संसारे भवति।
प्रश्ना :
(क) विद्याधनं कः हर्तुं न प्रभवति?
उत्तर – विद्याधनं राजा हर्तुं न प्रभवति।
(ख) चौराः किं कर्तुं समर्थाः न सन्ति?
उत्तर – चौराः विद्याधनं चोरयितुं समर्थाः न सन्ति।
(ग) विद्यारहितः जनः केन तुल्यः भवति?
उत्तर – विद्यारहितः जनः पशु: तुल्यः भवति।
(घ) ‘भ्रातरः’ इति पदस्य विलोम पदं लिखत।
उत्तर – भगिन्य:
(ङ) किं धनं सर्वश्रेष्ठ धनं संसारे अस्ति?
उत्तर – विद्याधनं सर्वश्रेष्ठ धनं संसारे अस्ति।
खण्ड – ख (रचनात्मक कार्यम्)
2. (क) विकास विद्यालस्य ‘क्रीड़ा-दिवस समारोह’ विषये मित्रं प्रति पत्रं लिखति। मंजूषातः पदानि विचित्य पत्रे रिक्तस्थानानि पूरयन्तु – (4 अंक)
परीक्षा भवनम्
तिथिः ……..
प्रिय मित्र सुरेश
सप्रेम नमस्ते
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अस्माकं विद्यालये परह्यः एव (1) …………. मानितोऽभवत्। तत्र विद्यालस्य छात्राः (2) …..….…. विविधासु क्रीडासु भागग्रहम् अकुर्वन्। सर्वे तद् (3) ………… आसन्। एषः (4) ….….…. सर्वथा सफलः आसीत्।
भवतः प्रियः
विकासः
मंजूषा – (क्रीड़ादिवसः समारोहः, अतिमोदमानाः, उत्साहेन)
उत्तर – (1) क्रीड़ादिवसः, (2) उत्साहेन, (3) अतिमोदमानाः, (4) समारोहः
(ख) निर्दिष्टं चित्रं दृष्टवा प्रदत्तवाक्यानि पठित्वा च मंजूषाप्रदत्तैः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा लिखत – (4 अंक)

(1) एकः बालकः …………. सह आगतः।
(2) …………. चित्रे एकं कारयानं गच्छति।
(3) ……….….. क्षिपत् राजमार्गे यानं गच्छति।
(4) अत्र एकः एव द्रुमः ………….. ।
मंजूषा – (धूम्रम, अवशिष्टः, अस्मिन्, मात्रा)
उत्तर – (1) मात्रा, (2) अस्मिन्, (3) धूम्रम, (4) अवशिष्टः
खण्ड – ग (पठित अवबोधनम्)
3. अधोलिखितं गद्यांशस्य हिन्दी भाषया सरलार्थः लेखनीयः – (4 अंक)
कश्चन् निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किंचिद् वित्तम् उपार्जिवान्। तेन स्वमुत्रं एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलो जातः।
उत्तर – यह गद्यांश ‘विचित्रः साक्षी’ नामक पाठ से लिया गया है।
• सरलार्थ – किसी ग़रीब आदमी ने जब खूब परिश्रम (मेहनत) करके कुछ धन कमाया। उस धन से (वह) अपने पुत्र को एक महाविद्यालय (कॉलेज) में प्रवेश दिलाने में सफल हो गया।
4. अधोलिखितं पद्यांशस्य हिन्दी भाषया सरलार्थः लेखनीयः – (4 अंक)
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः
उत्तर – यह पद्यांश ‘सुभाषितानि’ नामक पाठ से लिया गया है।
• सरलार्थ – गुणी मनुष्य ही गुण को जानता है निर्गुण नहीं, बलवान बल को जानता है निर्बल नहीं, वसन्त का गुण कोयल जानती है कौआ नहीं, शेर का बल हाथी जानता है चूहा नहीं।
5. निर्दिष्टसूक्तिषु द्वयोः भावार्थ हिन्दी भाषया लिखत – (4 अंक)
(क) सेवितव्यो महान् वृक्षः।
उत्तर – यह सूक्ति ‘सुभाषितानि’ नामक पाठ से लि गई है।
• भावार्थ – फल और छाया देनेवाले महान् वृक्ष की सेवा अर्थात वृक्षारोपण तथा उसका संरक्षण करना चाहिए, यदि अपने भाग्य में फल नहीं आये तो छाया कौन लेकर जा सकता है?
(ख) दुर्वहमत्र जीवितं जातं प्रकृतिरेव शरणम्।
उत्तर – यह सूक्ति ‘शुचि पर्यावरणम्’ नामक पाठ से लि गई है।
• भावार्थ – यहाँ जीवित रहना (जीवन) कठिन हो गया है, अब प्रकृति ही हमारी शरण है, शुद्ध पर्यावरण ही हमारी शरण है।
6. प्रदत्तगद्यांश पठित्वा प्रश्नोत्तराणि संस्कृतेन लिखत – (3 अंक)
कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्। तयोः बलीवर्दयोः एकः शरीरेण दुर्बलः जवेन गन्तुमश्क्तश्चासीत्। अतः कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्द्यमानः अवर्तत। सः ऋषभः हलमूढवा गन्तुमश्कतः क्षेत्रे पपात्। क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्। तथापि वृषभः नोत्थितः।
प्रश्ना:
(क) शरीरेण दुर्बलः कः आसीत्?
उत्तर – शरीरेण दुर्बलः एक: वृषभं आसीत्।
(ख) कृषकः बलीवर्दाभ्यां किं कुर्वन्नासीत्?
उत्तर – कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
(ग) कृषीवलः कम् उत्थापयितुं बहुवारं यत्नमरोत्?
उत्तर – क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्।
7. प्रदत्तश्लोकं पठित्वा प्रश्नोत्तराणि संस्कृतेन लिखत – (2 अंक)
कज्जलमलिनं धूमं मुंचति शतशकटीयानम्
वाष्पयानमाला संघावति वितरन्ती ध्वानम्
प्रश्ना:
(क) धूमं किं मुंचति?
उत्तर – कज्जलमलिनं धूमं मुंचति शतशकटीयानम्।
(ख) ‘मुंचति’ इति पदे किं वचनम्?
उत्तर – लट् लकार एकवचन प्रथम पुरुष
8. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत – (3 अंक)
प्रश्ना :
(क) तत्र राजसिंहो नाम राजपुत्रः वसति स्म।
उत्तर – तत्र क: नाम राजपुत्रः वसति स्म?
(ख) बुद्धिमति चपेटया पुत्रौ प्रहृतवती।
उत्तर – बुद्धिमति कया पुत्रौ प्रहृतवती?
(ग) त्वं मानुषात् विभेषि।
उत्तर – त्वं कस्मात् विभेषि?
9. प्रश्नपत्रे लिखित श्लोकान् विहाय पाठ्यपुस्तकात् एकं कण्ठस्थश्लोकं संस्कृत भाषया लिखत। (4 अंक)
उत्तर – विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्। अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः।।
खण्ड – घ (अनुप्रयुक्त व्याकरणम्)
10. (क) गुणसन्धेः अथवा व्यंजनसन्धेः परिभाषां सोदाहरणं हिन्दी भाषायां लिखत। (2 अंक)
उत्तर : गुण संधि – यदि ‘अ’ या ‘आ’ के साथ इ/ई आए तो ‘ए’ ; ऊ/ऊ आए तो ‘ओ’ और ‘ऋ’ आए तो ‘अर्’ बनता है। इस प्रकार से बनने वाले शब्दों को गुण संधि कहा जाता है। जैसे- नर + इंद्र = नरेंद्र
• व्यंजन संधि – व्यंजन का स्वर या व्यंजन से मेल होने पर जो परिवर्तन होता है, उसे व्यंजन संधि कहते हैं। जैसे- अभी + सेक = अभिषेक
(ख) बहुव्रीहि समासस्य अथवा द्वन्द्वसमासस्य परिभाषां सोदाहरणं हिन्दी भाषायां लिखत। (2 अंक)
उत्तर : बहुव्रीहि समास – जिस समास में पूर्व तथा उत्तर दोनों पद प्रधान न होकर किसी अन्य पद की प्रधानता होती है, उसे बहुब्रीहि समास कहते हैं। जैसे- पीतम् अम्बरम् यस्य सः = पीताम्बरः (कृष्ण)
• द्वन्द्व समास – जिस समास में प्रथम और द्वितीय दोनों पद प्रधान होते हैं उसे द्वन्द्व समास कहते हैं। जैसे- आजकल (आज और कल)
(ग) कर्मकारकस्य अथवा सम्प्रदानकारकस्य परिभाषां सोदाहरणं हिन्दी भाषायां लिखत। (2 अंक)
उत्तर : कर्म कारक – कर्ता के द्वारा संपादित क्रिया या किए हुए काम का प्रभाव जिस व्यक्ति या वस्तु पर पड़े उसे कर्म कारक कहते है। कर्म कारक का चिन्ह ‘को’ है। जैसे- राम ने रावण को मारा। यहाँ ‘रावण को’ कर्म है।
• सम्प्रदानकारक – वाक्य में प्रयुक्त कर्ता जिसके लिए कोई क्रिया करे, उसे सम्प्रदान कारक कहते हैं। सम्प्रदान कारक के विभक्ति चिन्ह ‘के लिए’ या ‘को’ हैं। जैसे- पुत्र को धन दिया। इसमें पुत्र सम्प्रदान कारक है और को (के लिए) इसका चिह्न है।
11. यथानिर्दिष्टं शब्दरूपाणि लिखत – (4 अंक)
(क) ‘बालक’ शब्दस्य सप्तमी द्विवचने
उत्तर – बालकयो:
(ख) ‘मुनि’ शब्दस्य चतुर्थी बहुवचने
उत्तर – मुनिभ्य:
(ग) ‘नदी’ शब्दस्य तृतीया एकवचने
उत्तर – नद्या
(घ) ‘अस्मद्’ शब्दस्य द्वितीया बहुवचने
उत्तर – अस्मान्
12. यथानिर्दिष्टं धातुरूपाणि लिखत – (4 अंक)
(क) भू धातु लोटलकारस्य म०पु० द्विवचने
उत्तर – भवतम्
(ख) पठ् धातु लटकारस्य उ०पु० एकवचने
उत्तर – पठामि
(ग) गम् धातु लृटलकारस्य प्र०पु० बहुवचने
उत्तर – गमिष्यन्ति
(घ) कृ धातु लङ्लकारस्य म०पु० बहुवचने
उत्तर – अकुरुत
13. (क) अधोप्रदत्तोपपदाविभक्ति-वाक्येषु उचित विभक्ति प्रयोगं कुरुत – (4 अंक)
1. सः …………. गच्छति। (ग्रामं/ग्रामस्य)
उत्तर – ग्रामं
2. तव ………… किं प्रयोजनम्? (धनात्/धनेन)
उत्तर – धनेन
3. ………….. ऋते क्व यशः? (ज्ञानस्य/ज्ञानात्)
उत्तर – ज्ञानात्
4. नमः …………. (रामेण/रामाय)
उत्तर – रामाय
(ख) अधोलिखितानाम् अव्ययपदानां सहायतया रिक्तस्थानानि पूरयत – (2 अंक)
1. ………….. कुशली भवान्? (कुतः/अपि)
उत्तर – अपि
2. राकेशः सुरेशः ………….. पठतः। (च/धिक्)
उत्तर – च
(ग) अधोलिखितेभ्यः क्रियापदेभ्यः उपसर्गान् पृथक कृत्वा लिखत – (2 अंक)
1. विहसति।
उत्तर – वि
2. अभिगच्छति।
उत्तर – अभि
खण्ड – ङ (बहुविकल्पीय प्रश्नाः)
14. बहुविकल्पीय प्रश्नाः – (1 × 16 = 16 अंक)
(i) ‘रत्न + आकरः’ अत्र किं सन्धियुक्तपदम्?
(क) रत्नकर
(ख) रत्नाकारः
(ग) रत्नाकरः
(घ) रतनाकार
उत्तर – (ग) रत्नाकरः
(ii) ‘नमस्ते’ इति पदे कः सन्धि विच्छेदः?
(क) नमः + ते
(ख) नम + स्ते
(ग) नम + अस्ते
(घ) नः + ते
उत्तर – (क) नमः + ते
(iii) ‘यथोक्तम्’ इति पदस्य विग्रहं किम्?
(क) यथा उक्तम्
(ख) उक्तम् अनतिक्रम्य
(ग) उक्तम
(घ) यथा इव उक्तम्
उत्तर – (क) यथा उक्तम्
(iv) ‘हसन्’ इति पदस्य विलोम पदं किम्?
(क) गृहीत्वा
(ख) गच्छन्
(ग) आनीतम्
(घ) रुदन्
उत्तर – (घ) रुदन्
(v) ‘सिंहभीतः’ इति पदे कः समासः?
(क) अव्ययीभावः
(ख) बहुव्रीहिः
(ग) द्वन्द्वः
(घ) तत्पुरुषः
उत्तर – (घ) तत्पुरुषः
(vi) ‘दत्वा’ इति पदे कः प्रत्ययः?
(क) तुमुन्
(ख) क्त्वा
(ग) क्त
(घ) शतृ
उत्तर – (ख) क्त्वा
(vii) ‘पत्नी’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
(क) कन्या
(ख) बाला
(ग) भार्या
(घ) माता
उत्तर – (ग) भार्या
(viii) ‘गुण + मतुप्’ इति संयोगे किं रूपम्?
(क) गुणावान
(ख) गुणवान्
(ग) गुणी
(घ) गुणवत
उत्तर – (ख) गुणवान्
(ix) ‘त्रयोदश’ इति पदे का संख्या?
(क) 23
(ख) 13
(ग) 33
(घ) 43
उत्तर – (ख) 13
(x) ’20’ इति पदे किं संख्यावाचीपदम्?
(क) विशती
(ख) विंशतिः
(ग) त्रिश्त्
(घ) त्रिशत्
उत्तर – (ख) विंशतिः
(xi) हृदयग्राही स्पर्शः अनयोः पदयोः किं विशेषण पदम्?
(क) हृदय
(ख) ग्राही
(ग) स्पर्शः
(घ) हृदयग्राही
उत्तर – (घ) हृदयग्राही
(xii) ‘कुमारयो कुशलवयोः’ अनयो पदयोः किं विशेष्यपदम्?
(क) कुश
(ख) लवयोः
(ग) कुशलवयोः
(घ) कुमारयोः
उत्तर – (ग) कुशलवयोः
(xiii) लता …………… (8:00) विद्यालयं गच्छति।
(क) पंचवादने
(ख) अष्टवादने
(ग) नव वादने
(घ) दशवादने
उत्तर – (ख) अष्टवादने
(xiv) अहं …………… (10:00) शयनाय गच्छाति ।
(क) पंचवादने
(ख) अष्टवादने
(ग) नव वादने
(घ) दशवादने
उत्तर – (घ) दशवादने
(xv) ‘दातव्यः’ इति पदे कः प्रत्ययः?
(क) तव्यत्
(ख) अनीयर
(ग) ल्यप्
(घ) क्त्वा
उत्तर – (क) तव्यत्
(xvi) ‘बालकः’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
(क) बालिका
(ख) युवा
(ग) प्रौढ़
(घ) बालः
उत्तर – (घ) बालः